KURS ISHI

KIRISH Yashirin iqtisodiyotning ko'lami dunyo miqyosida jiddiy muammo bo'lib qolmoqda. Jahon banki hisob-kitoblariga ko'ra, 2023-yilda yashirin iqtisodiyotning global YaIMdagi ulushi o'rtacha 18-20% ni tashkil etgan, bu esa taxminan 18-20 trillion dollarga tengdir [1]. Xususan, rivojlanayotgan mamlakatlarda bu ko'rsatkich 30-40% gacha yetishi mumkin [2]. O'zbekiston misolida, 2022-yilda Iqtisodiy tadqiqotlar va islohotlar markazi (CERR) ma'lumotlariga ko'ra, yashirin iqtisodiyotning YaIMdagi ulushi 34% dan 30% gacha pasaygan bo'lsa-da [3], uning mutlaq qiymati ancha yuqori bo'lib qolmoqda. Bu esa mamlakat budjetiga soliq tushumlarining kamayishi, iqtisodiy siyosat samaradorligining pasayishi va iqtisodiy o'sish sur'atlarining sekinlashishiga olib keladi. Jumladan, soliq bazasining torayishi hisobiga har yili milliardlab so'm mablag'lar davlat g'aznasiga tushmayapti [4]. Noqonuniy pul aylanmasi iqtisodiyotning turli sektorlarida, ayniqsa chakana savdo, xizmat ko'rsatish, qurilish va qishloq xo'jaligi sohalarida keng tarqalgan bo'lib, bu sohalarda norasmiy bandlik va soliqdan qochish holatlari tez-tez uchraydi [5]. Bugungi kunda yashirin iqtisodiyot muammosi nafaqat iqtisodiy, balki ijtimoiy va siyosiy jihatdan ham juda dolzarb hisoblanadi. Global miqyosda iqtisodiy o'zgaruvchanlik, raqamlashtirishning tezlashishi va xalqaro savdo aloqalarining murakkablashuvi yashirin iqtisodiyotning yangi shakllari va usullarini keltirib chiqarmoqda. Mazkur mavzu hozirgi sharoitda ayniqsa muhimdir, chunki O'zbekiston iqtisodiyotida amalga oshirilayotgan islohotlar, xususan, tadbirkorlik muhitini yaxshilash, soliqlarni kamaytirish va raqamli iqtisodiyotni rivojlantirishga qaratilgan harakatlar fonida yashirin iqtisodiyotning oldini olish va uning salbiy ta'sirlarini minimallashtirish ustuvor vazifa hisoblanadi. Ochiq va shaffof iqtisodiy tizimni shakllantirish, investitsion jozibadorlikni oshirish va ijtimoiy adolatni ta'minlash uchun ushbu muammoga kompleks yechim topish zarur. Aks holda, yashirin iqtisodiyot davlat byudjeti barqarorligiga, ijtimoiy infratuzilmani rivojlantirishga va aholi turmush darajasini oshirishga jiddiy to'siq bo'lib qoladi [6]. Yashirin iqtisodiyot muammosi ilmiy jamoatchilik tomonidan uzoq yillardan buyon o'rganilib kelinmoqda. Bu sohada kashshof tadqiqotlardan biri Friedrich Schneider va Dominik Enste tomonidan amalga oshirilgan bo'lib, ular yash ...