KURS ISHI

KIRISH 2023-yilda dunyo bo'yicha yashirin iqtisodiyotning taxminiy hajmi yalpi ichki mahsulotning (YAIM) o'rtacha 15-20% ini tashkil etgan bo'lib, bu raqam rivojlanayotgan mamlakatlarda 30-40% gacha yetadi [1]. Xususan, Jahon Bankining 2022-yilgi hisobotiga ko'ra, O'zbekistonda yashirin iqtisodiyotning YAIMga nisbati 35% atrofida baholangan [2], bu esa har yili mamlakat iqtisodiyotiga milliardlab dollar soliq tushumlarining tushmasligiga va davlat byudjetining sezilarli darajada yo'qotishlariga sabab bo'lmoqda. Norasmiy bandlik sektori aholining katta qismini qamrab olgan bo'lib, Statistika agentligining 2023-yilgi ma'lumotlariga ko'ra, O'zbekistonda band aholining taxminan 5,5 million nafari norasmiy sektorda faoliyat yuritadi [3], bu umumiy bandlikning qariyb 38% ini tashkil etadi. Bunday ko'rsatkichlar ijtimoiy himoya tizimlarining zaiflashishiga, pensiya jamg'armalariga tushumlarning kamayishiga va aholining ijtimoiy himoyalanmagan qatlami ko'payishiga olib keladi. Yashirin iqtisodiyotning sabablari, shakllari va makroiqtisodiy vaziyatga ta'siri masalasi o'zining murakkabligi va ko'p qirraliligi bilan dolzarbligini saqlab qolmoqda. Global iqtisodiy o'zgarishlar, raqamlashtirishning jadallashishi va pandemiyadan keyingi tiklanish davrida bu muammoning yangi shakllari yuzaga chiqmoqda. Masalan, elektron tijorat va raqamli platformalar orqali amalga oshiriladigan norasmiy operatsiyalar hajmining o'sishi, soliqdan qochishning yangi mexanizmlari hamda kriminogen faoliyat turlari rivojlanayotgan bir sharoitda, mazkur hodisani chuqur tahlil qilish, uning oqibatlarini baholash va samarali kurashish strategiyalarini ishlab chiqish zarurati ortib bormoqda. Mavjud iqtisodiy nazariyalar va amaliy yondashuvlar yashirin iqtisodiyotning barcha jihatlarini to'liq qamrab ololmayotganligi sababli, uning dinamikasini tushunish va makroiqtisodiy barqarorlikka ta'sirini kamaytirish bo'yicha yangi ilmiy yechimlarni topish muhim ahamiyat kasb etadi. Yashirin iqtisodiyot muammosi jahon iqtisodiy fikrida uzoq vaqtdan beri muhokama qilinib kelinayotgan bo'lib, uning nazariy asoslari va empirik tahliliga bag'ishlangan ko'plab tadqiqotlar mavjud. Friedrich Schneider (2015) o'z tadqiqotlarida yashirin iqtisodiyotni baholashning turli usullarini tizimlashtirib, uning iqtisodiy o'sishga salbiy ta'sirini ko'rsatdi [4]. Edgar L. Feige (1989) esa yashirin iqtisodiyotni monetar usullar ...