KURS ISHI

KIRISH Yer resurslari insoniyat hayotining asosiy manbalaridan biri bo'lib, iqtisodiy faoliyatning barcha sohalari uchun fundamental ahamiyatga ega. Yerning cheklanganligi va uning noyob xususiyatlari, xususan, joylashuvi, unumdorligi va tabiiy sharoitlari iqtisodiy nazariyada "yer rentasi" tushunchasining paydo bo'lishiga sabab bo'lgan. O'zbekistonda qishloq xo'jaligi yalpi ichki mahsulotning (YIM) muhim qismini tashkil etadi va 2023-yilda 25% dan ortiq ko'rsatkichga yetgan [1]. Respublikaning umumiy yer fondi 44,89 million gektarni tashkil etib, shundan 26,7 million gektardan ortig'i qishloq xo'jaligi yerlari hisoblanadi [2]. Ushbu ulkan resursdan samarali foydalanish, yer rentasini to'g'ri shakllantirish va taqsimlash iqtisodiy o'sishni ta'minlash, agrosanoat kompleksini rivojlantirish hamda aholi farovonligini oshirishning asosiy omillaridan biridir. Masalan, O'zbekistonda 2023-yilda yer solig'i tushumlari budjetga 3,5 trillion so'mdan oshgan [3], bu yer resurslaridan davlat daromadlarini shakllantirishdagi ahamiyatini ko'rsatadi. Jahon miqyosida qishloq xo'jaligi yer bozori 2022-yilda 100 milliard dollardan ortiq hajmni tashkil etgan va yillik o'rtacha 5-7% o'sishi prognoz qilinmoqda [4], bu yer munosabatlarini tartibga solishning global iqtisodiyotdagi muhimligini tasdiqlaydi. Ushbu mavzu bugungi kunda ayniqsa dolzarb ahamiyat kasb etmoqda, chunki O'zbekistonda yer munosabatlari sohasida amalga oshirilayotgan islohotlar, xususan, yerlarning bozor aylanmasiga kiritilishi, yerga bo'lgan mulk huquqining mustahkamlanishi va yer rentasini hisoblash metodologiyasini takomillashtirish zarurati mavjud. Mamlakatda yer rentasining nazariy asoslari va amaliy mexanizmlari to'liq o'rganilmaganligi sababli, uning shakllanishi va taqsimlanishida muayyan muammolar kuzatilmoqda. Xususan, qishloq xo'jaligi yerlarining haqiqiy qiymatiga mos kelmaydigan kadastr bahosi [5], yer rentasining iqtisodiy samaradorligini to'g'ri baholash usullari yetarli emasligi, shuningdek, turli shakldagi yer rentasi (differensial renta I, differensial renta II, mutlaq renta) o'rtasidagi chegaralarni aniq belgilash va ularni tartibga solish mexanizmlarini takomillashtirish dolzarb masalalardan hisoblanadi. Ushbu muammolarni hal etish orqali yer resurslaridan oqilona foydalanish, fermer xo'jaliklari va dehqonlarning moddiy manfaatdorligini oshirish, davlat byudjetiga tushumlarni ko'paytirish ...