KURS ISHI

KIRISH Global miqyosda qishloq xo‘jaligiga mo‘ljallangan yerlarning umumiy maydoni 2022-yilda 4,8 milliard gektarga yetdi, bu esa jahon hududining 37% ini tashkil etadi [1]. Ushbu yerlarning yillik iqtisodiy qiymati 2023-yil holatiga ko‘ra 9,5 trillion AQSH dollariga baholanmoqda, bu jahon yalpi ichki mahsulotining qariyb 9% iga tengdir [2]. O‘zbekistonda qishloq xo‘jaligiga mo‘ljallangan yerlarning umumiy maydoni 2023-yil yakunlari bo‘yicha 21,5 million gektarni tashkil etdi, shu jumladan sug‘oriladigan yerlar 4,3 million gektarga yetgan [3]. O‘zR Statistika agentligi ma’lumotlariga ko‘ra, 2022-yilda qishloq xo‘jaligi sohasi yalpi ichki mahsulotning 26,4% ini tashkil etib, uning iqtisodiyotdagi muhim o‘rnini ko‘rsatdi [4]. Biroq, BMTning Oziq-ovqat va qishloq xo‘jaligi tashkiloti (FAO) hisobotiga ko‘ra, dunyo miqyosida yer degradatsiyasi natijasida har yili qariyb 12 million gektar unumdor yer yo‘qotilmoqda, bu esa global oziq-ovqat xavfsizligiga jiddiy tahdid soladi [5]. O‘zbekistonda esa, Qishloq xo‘jaligi vazirligi ma’lumotlariga ko‘ra, sho‘rlanish, eroziya va cho‘llanish kabi jarayonlar tufayli umumiy sug‘oriladigan yerlarning 52% i turli darajadagi degradatsiyaga uchragan [6]. Ushbu ko‘rsatkichlar yer resurslaridan samarali foydalanish va renta munosabatlarini ilmiy asosda tahlil qilish zaruratini yanada oshiradi. Bugungi kunda yer resurslaridan foydalanish samaradorligini oshirish va renta munosabatlarini adolatli tartibga solish global va milliy iqtisodiyotning barqaror rivojlanishidagi asosiy muammolardan biri bo‘lib qolmoqda. Global iqlim o‘zgarishlari, urbanizatsiya jarayonlarining kuchayishi va aholi sonining o‘sishi sharoitida yerning cheklanganligi uning iqtisodiy qiymatini oshirib, renta shakllarining murakkablashishiga olib kelmoqda. O‘zbekistonda yer munosabatlarida amalga oshirilayotgan islohotlar, xususan, yerlarning xususiy mulkchilikka berilishi, qishloq xo‘jaligi yerlarini bozor tamoyillari asosida sotish va ijaraga berish mexanizmlarining joriy etilishi renta munosabatlarining yangi shakllarini yuzaga keltirmoqda. Shu sababli, yer resurslaridan foydalanish samaradorligini oshirishning nazariy va amaliy asoslarini chuqur o‘rganish, renta turlarining iqtisodiy mexanizmlarini tahlil qilish va ularni tartibga solish bo‘yicha samarali takliflar ishlab chiqish mamlakat iqtisodiyotining barqaror o‘sishi va oziq-ovqat xavfsizligini ta’minlas ...